Bu yazı, Anadolu Genesis adına hazırlanan Mezopotamya uygarlıkları üzerine kronolojik ve tematik bir yazı dizisinin bir parçasıdır. 1936 Irak Darbesi ve Askeri Müdahaleler başlıklı bu bölüm, dizinin modern Irak dönemi bağlamında önemli bir parçası olup, Mezopotamya’nın manda yönetiminden ulus-devlete geçişinde askeri müdahalelerin rolünü inceler. Bu bölüm, önceki bölümlerdeki İngiliz mandası ve yeni sınırlar temalarından hareketle, Arap milliyetçiliği, ekonomik eşitsizlikler ve etnik gerilimler gibi unsurların bölgeyi nasıl istikrarsızlaştırdığını ele alır. Temalar arasında monarşi karşıtlığı, ordu içindeki milliyetçi hareketler ve Kürt isyanlarının darbe dinamiklerine etkisi yer alır. Yazı, sonraki bölümlerde ele alınacak 1958 darbesi, cumhuriyetin ilan edilmesi ve Baas Partisi’nin yükselişi gibi temalara zemin hazırlar.
1936 Darbesinin Nedenleri
Mezopotamya’nın modern tarihinde, 1936 darbesi, Irak’ın monarşi döneminde yaşanan ilk askeri müdahale olarak kritik bir dönüm noktasıdır. Darbenin kökleri, I. Dünya Savaşı sonrası İngiliz mandası altında kurulan Irak Krallığı’nın yapısal sorunlarına dayanır. 1921’de Kral Faysal’ın tahta geçirilmesiyle başlayan monarşi, İngiliz etkisine bağımlı bir yapı sergiliyordu. Bu bağımlılık, 1932’de resmi bağımsızlığın kazanılmasına rağmen devam etti; Bağdat Paktı gibi anlaşmalar, Irak’ı Batı ittifaklarına bağlayarak yerel milliyetçileri rahatsız etti. Arap milliyetçiliği, özellikle Mısır’daki Nasır hareketinden ilham alarak Irak’ta yükseldi ve monarşi karşıtı duyguları besledi.
Ekonomik eşitsizlikler, darbenin bir diğer temel nedeniydi. Petrol keşifleri 1920’lerde başlamış olsa da, gelirler İngiliz şirketleri ve elit sınıflar arasında dağılıyordu. Irak Petroleum Company’nin hakimiyeti, yerel halka sınırlı fayda sağlıyordu. Kırsal kesimde feodal yapı hâkimdi; büyük toprak sahipleri ve aşiret liderleri, köylüleri sömürerek yoksulluğu derinleştiriyordu. Şehirlerde işsizlik ve enflasyon, orta sınıfı ve işçileri huzursuz ediyordu. Bu durum, sosyalist ve milliyetçi hareketlerin güçlenmesine zemin hazırladı. Irak Komünist Partisi’nin etkisi artsa da, darbenin ana aktörleri ordu içindeki milliyetçi subaylardı.
Toplumsal ve etnik dinamikler de darbenin oluşumunda etkiliydi. Irak’ın etnik çeşitliliği – Araplar, Kürtler, Türkmenler, Sünniler, Şiiler – monarşi döneminde dengesiz yönetiliyordu. Merkezi hükümet, Sünni Arap elitlerine dayanıyor ve Kürt taleplerini bastırıyordu. 1930’larda yaşanan Kürt isyanları, özellikle Mustafa Barzani’nin liderliğindeki hareketler, hükümeti zayıflattı. Bu isyanlar, ordunun kaynaklarını tüketti ve subaylar arasında hoşnutsuzluğu artırdı. General Bekir Sidqi gibi Kürt kökenli subaylar, bu gerilimlerden etkilenerek milliyetçi bir tutum benimsedi. Ayrıca, 1930’ların küresel ekonomik krizi, Irak’ı da vurdu; bu, hükümetin yetersizliğini gözler önüne serdi ve askeri müdahaleye kapı araladı.
Darbenin Gelişimi
1936 darbesi, Irak’ın siyasi tarihinde askeri gücün sivil yönetime üstünlüğünü gösteren bir süreçle gelişti. Darbenin lideri General Bekir Sidqi’ydi; kendisi, Kürt kökenli bir subay olarak ordu içinde milliyetçi bir grup toplamıştı. Sidqi, 1930’larda ordunun modernleşmesinde rol oynamış ve İngiliz etkisine karşı Arap milliyetçiliğini savunmuştu. Darbe planı, 1936 yazında olgunlaştı; bu dönemde hükümetin Kürt isyanlarını bastırma çabaları başarısız olmuş ve ekonomik kriz derinleşmişti. Sidqi’nin komutasındaki birlikler, Ekim ayında harekete geçti.
29 Ekim 1936’da darbe başladı. Askeri birlikler, Bağdat’a doğru ilerleyerek stratejik noktaları ele geçirdi. Hava kuvvetleri, hükümet binalarını bombalayarak Başbakan Yasin el-Haşimi’yi istifaya zorladı. Çatışmalar kısa sürdü; hükümet üyeleri kaçtı ve Sidqi, Hikmet Süleyman’ı başbakan olarak atadı. Bu hükümet, milliyetçi ve reformist bir yapı sergiledi; ancak gerçek güç Sidqi’nin elindeydi. Darbe, Kral Ghazi tarafından onaylandı, zira kral da İngiliz etkisinden rahatsızdı. Yeni hükümet, toprak reformu ve millileştirme vaatleri verdi, ancak bunlar kısmen uygulandı.
Darbenin yayılması, ülke geneline sıçradı. Musul ve Kerkük gibi kuzey şehirlerinde Kürt unsurlar destek verdi, ancak darbe sonrası Sidqi, Kürt isyanlarını bastırmak için ordu kullandı. Bu çelişki, hükümetin iç bölünmelerini ortaya koydu. Darbe, sadece birkaç günde tamamlandı; ancak bu hızlı başarı, ilerleyen aylarda gerilim yarattı. Sidqi’nin otoriter tutumu, muhalifleri artırdı ve 1937’de Mosul’da suikaste uğramasıyla hükümet düştü. Bu olay, Irak’ta askeri darbelerin döngüsünü başlattı ve Mezopotamya’nın siyasi coğrafyasını değiştirdi.
Kürt İsyanlarının Etkisi
1936 darbesi döneminde, Kürt isyanları Mezopotamya’nın siyasi dinamiklerini derinden etkiledi. 1930’larda başlayan Kürt hareketleri, özellikle Mustafa Barzani’nin liderliğindeki isyanlar, Irak hükümetini zayıflattı. Bu isyanlar, İngiliz mandasından kalan özerklik taleplerinden kaynaklanıyordu; Kürtler, merkezi hükümetin Sünni Arap hakimiyetine karşı direnç gösterdi. İsyanlar, ordunun kaynaklarını tüketti ve subaylar arasında hoşnutsuzluğu artırdı. General Bekir Sidqi’nin Kürt kökeni, darbenin Kürt unsurlarla bağlantısını güçlendirdi; ancak darbe sonrası Sidqi, isyanları bastırmak için harekete geçti.
Kürt isyanlarının darbe üzerindeki etkisi, hükümetin meşruiyetini sarsmasıydı. 1932’de bağımsızlığın kazanılmasına rağmen, Kürt talepleri karşılanmamıştı; bu, ordu içinde milliyetçi grupların oluşumunu teşvik etti. Darbe hükümeti, Kürt bölgelerinde reform vaat etse de, uygulama yetersiz kaldı. Sidqi’nin Mosul’da Kürt isyanlarını bastırma çabaları, darbenin milliyetçi karakterini gölgeledi ve iç çatışmaları derinleştirdi. Bu süreç, Mezopotamya’nın etnik mozağini çatışma kaynağına dönüştürdü ve sonraki darbelerin zeminini hazırladı.
Kürt isyanları, darbenin jeopolitik sonuçlarını da etkiledi. İsyanlar, İran ve Türkiye gibi komşuları tedirgin etti; bu, Irak’ın dış politikasında gerilim yarattı. Darbe sonrası hükümet, Kürt sorununu askeri yöntemlerle çözmeye çalıştı, ancak bu yaklaşım, uzun vadeli istikrarsızlığa yol açtı. Mezopotamya’nın kuzey bölgeleri, isyanların yoğunlaştığı alanlar olarak, darbenin mirasını taşıdı ve etnik gerilimler kalıcılaştı.
Sonuç
Anadolu Genesis adına yazılan bu bölüm, 1936 Irak Darbesi ve Askeri Müdahaleler’i detaylı bir şekilde ele almıştır. Darbenin nedenleri, gelişimi ve Kürt isyanlarının etkisi, Mezopotamya’nın monarşi dönemindeki istikrarsızlığını aydınlatırken, milliyetçilik ve etnik gerilimlerin bölgeyi nasıl şekillendirdiğini vurgular. Bu süreç, toplumsal dönüşümü hızlandırmış, ancak askeri müdahalelerin döngüsünü de başlatmıştır. Bölüm, Mezopotamya’nın modern tarihini anlamak için bir temel sunarken, sonraki bölümlerde ele alınacak 1958 darbesi, cumhuriyetin ilan edilmesi ve Baas Partisi’nin yükselişi gibi temalara geçiş yapar. Mezopotamya’nın bu dönemi, kadim uygarlık mirasıyla modern jeopolitik dinamikler arasında bir köprü kurar.
